Op onze blog worden soms Reformatoren en Puriteinen aangehaald. Toch zijn deze personen vaak onbekend en moeilijk te plaatsen voor velen. Wie waren zij? Wat geloofden en leerden zij?

Het is Gods soevereine werk geweest deze mannen in de geschiedenis te roepen om Zijn onfeilbaar Woord en de leer van zonde en verlossing weer de plaats te geven die het toekomt. Daarom is het een Gods handelen in de kerkgeschiedenis om deze mannen te roepen tot Zijn eer en glorie en te gebruiken als instrumenten in Zijn handen.  Het mag ons daarom ook niet verwonderen dat juist deze mannen zoals Luther en Calvijn als Reformatoren en Bunyan en anderen als Puriteinen doorlopend werden aangevallen en vervolgd.

Wie waren de Reformatoren?

Laat ik beginnen met het noemen van de twee belangrijkste Reformatoren:

  • Maarten Luther
  • Johannes Calvijn

Het werk van deze twee personen heeft een belangrijke invloed gehad op het herstel en de terugkeer naar God en Zijn onfeilbaar Woord.  In hun tijd was de kerk verworden tot een machtig bolwerk van macht en onderdrukking. Vanaf ongeveer de tweede eeuw na Christus is dit ontstaan en in de tijd van Calvijn (16e eeuw) was dit tot een hoogtepunt gekomen.

Dit betekent niet dat er in de eeuwen daarvoor geen gelovigen zijn geweest die hun stem lieten horen, maar deze werden meestal monddood en/of letterlijk dood gemaakt. De kerk van Rome behield zijn macht met aan het hoofd de paus. Kerk en staat waren meestal niet helemaal gescheiden maar lagen wel vaak met elkaar overhoop. Deze conflicten ontstonden alleen om het thema “macht”.

Het gewone kerkvolk en vrijwel iedereen behoorde tot de kerk want haast iedereen werd vanaf de geboorte d.m.v. de doop ingelijfd binnen de kerk.  Lezen was voorbehouden aan slechts weinigen en het gewone volk bezat de Bijbel niet (die overigens enkel vertaald was in het Latijn).  Het was Luther die het waagde om Gods Woord te vertalen in het Duits en dat werd hem niet in dank afgenomen, de Bijbel was een verboden boek voor de leek.  De gewone mensen waren volledig afhankelijk van wat de kerk leerde en dat was niet best.  Zo werd hun o.a. de leer van zonde en het vagevuur voorgehouden maar niet de leer van genade en verlossing, die moest je verdienen. De rijken waren oneindig veel eerder uit het vagevuur dan de armen.  Leer van aflaat en dure missen voor de overledenen werden met vuur en met het zwaard in stand gehouden.

Het is dan ook een machtig handelen van God geweest dat Hij juist theologen vanuit deze verworden en verdorven kerk riep tot Zijn eer en tot herstel van de waarheid.  Zowel Luther (Doctor in de theologie), als Johannes Calvijn (Doctor in de rechten) konden lezen.  Juist door het lezen van Gods Woord werden ze door de Heilige Geest aangeraakt, kwamen tot een Bijbels inzicht aangaande de zondeleer en, God zij alle eer, ook tot besef van genade en verlossing door de Verlosser de Here Jezus Christus. Ze hadden voor hun wedergeboorte al een grote kennis en door Gods soevereine genade kwamen ze tot wedergeboorte en werden geroepen om Gods weg te gaan.

De reeds vergaarde kennis van deze mannen en hun diepgaand onderzoeken van de Bijbel leidde er toe dat de Here Zijn levendmakend Woord weer beschikbaar maakte.  Enkele ondersneeuwde Bijbelse leerstellingen die terug naar boven werden gehaald en verder opgepoetst waren:

  • Verlossing en wedergeboorte zijn louter genade.
  • De mens kan zichzelf niet verlossen maar verlossing wordt ons gegeven door God zelf in de Verlosser, de Here Jezus Christus.
  • De mens is door de zonde van nature dood en niet zelf in staat om te kiezen voor of tegen God. De mens heeft geen mogelijkheid in zichzelf om te kiezen tussen goed en kwaad.
  • Het is Gods Geest die de mens overtuigd van zonde.
  • Het is de vrije wil van God om de mens de volle genade aan te bieden in het Verlossingswerk van Christus.
  • Hij red en alles is genade.

De Reformatoren en ook hun navolgers hebben het zwaar te verduren gehad. Ze zijn vervolgt, verjaagt, vermoord, vals beschuldigd en uit de kerk gezet, maar hebben volgehouden en stand gehouden tot het einde toe.

De Puriteinen

Betekende dit dat alles weer helemaal in orde was?

Neen, want ook de Reformatoren waren mensen en beperkt in hun handelen en tijd waardoor er nog veel werk was blijven liggen. Veelal ontbrak het nog aan meer diepgang in hun leer en verkondiging.  De nadruk lag bij de Reformatoren op het terugbrengen van de volle waarheid van de Bijbel en de leer van de verlossing.  Maar er was nog meer dat door de eeuwen heen ondergesneeuwd was geraakt zoals de visie op de doop en ook de vervangingsleer (Israël had afgedaan en de gemeente was het nieuwe Israël) bleef bestaan.  We moeten de personen als Calvijn hierop niet aanvallen en ze ook niet vereren maar veeleer de Here danken dat Hij op Zijn tijd ingreep.

Toch zien we na hun opnieuw het verval en afval de kop op steken. De kerk begon in te slapen en traditie en oppervlakkigheid, maar ook dwalingen, kwamen weer opzetten.

Het zijn de Puriteinen geweest die door de Here geroepen werden tot opnieuw een oproep van bekering, zondebesef en wedergeboorte. John Bunyan was een van de eerste die naar voren kwam en nog steeds bekend door zijn, in de gevangenis geschreven, boek “De Christenreis naar de eeuwigheid”. De volle boodschap van het evangelie werd naar voren gebracht en ook werd de visie op de doop nu onder de loep genomen en ontstond de Baptistengemeente. ( Dit jaar 400 jaar geleden). Opnieuw een genadevol handelen van de Here door het weer terug brengen van de volle waarheid en tevens een verdere verdieping daarvan.

Vanaf ongeveer het einde van de 17e eeuw brachten de Puriteinen opnieuw een opwekking tot stand. Ten overvloede, niet deze broeders maar de Here door hen heen.  In deze vrij lange periode werd de boodschap van de Bijbel nog persoonlijker en werd opgeroepen tot bekering en berouw van zonde en een oproep tot levensheiliging en toewijding aan de Here.  Ook hier kan er nog veel over gelezen worden in de boeken die de Puriteinen hebben nagelaten zoals John Bunyan, Spurgeon, Pink en vele anderen.  Tegenwoordig kan je ze vinden bij verschillende uitgevers zoals ‘De Banier’ en ‘De Groot Goudriaan’.

Het loslaten van het erfgoed

In heel de kerkgeschiedenis vinden we dit dramatisch gebeuren, dat de prachtig uitgewerkte leerstellingen en geschriften uit een vorige generatie broeders onder het stof geraakt. Reeds ten tijde van de Apostelen zien we een verval. Het is niet voor niets dat Petrus, Paulus en ook Johannes al tijdens hun leven dit waarnamen en er voor waarschuwden. Vooral de brieven van Paulus aan Timoteüs zijn een voorbeeld hiervan. Timoteüs, de tweede generatie van het doorgeven van de volle waarheid wordt door Paulus duidelijk gewaarschuwd. Toch zet het verval en loslaten van het getuigenis van de Apostelen door en worden de vele waarschuwingen van hen ter zijde geschoven.

Vanuit menselijk standpunt zou je denken dat het Evangelie en de ware kerk uiteindelijk geheel zou verdwijnen. Maar dit gebeurde niet. God waakt over Zijn Woord en gemeente. Hoewel de grote meerderheid de dwalingen naloopt, zijn er in alle tijden kinderen van God geweest die stand hielden en vaak ten koste van hun leven. Vele eeuwen waren dit slechts kleine groepen die snel werden weggedaan maar door Gods genade bleef de ware gemeente en het ware getuigenis behouden en bewaard.  Het is ook Gods soeverein handelen dat in vele kloosters Gods Woord nauwkeurig werd overgeschreven en zo werd bewaard ondanks dat deze niet toegankelijk was voor het gewone volk.

Dan zien we het genadevolle handelen van God door in de tijd een opwekking te doen ontstaan die verder ging dan kleine groepjes. De gevolgen van de bediening van Luther en Calvijn en anderen bleven niet beperkt tot kleine oplevingen die weer snel verdwenen. Hun door Gods genade gegeven bedieningen brachten een grote opwekking tot stand die tot vandaag bekend is gebleven. Deze opwekking werd gevolgd door grote tegenstand en letterlijke vervolgingen. Maar het ging verder en verder en Gods Woord stond weer centraal.

De Puriteinen zijn lang gebleven. Namen als Spurgeon zijn nog altijd bekend en zijn boeken nog steeds verkrijgbaar. In principe wordt Pink de laatste Puritein genoemd. Hij overleed in 1952.

Het heden en de nieuwe Reformatoren en Puriteinen

Als we het voorgaande bezien, zouden we kunnen denken dat God toch niet almachtig is.

Niets is minder waar. Het is niet God die niet bij machte is maar het is de mens die telkens weer de Here verlaat, diep zondigt en in het bijzonder door het ware geloof en de ware boodschap van Gods Woord los te laten. Het telkens weer en helaas, de kerk, die zich verheft boven het soevereine gezag van God en Zijn Woord. Dit was het geval in het verleden maar ook in het heden. Het ware geloof wordt telkens weer verworpen omdat het niet past binnen het denkkader van de mens. Dit gebeurde al in de tijd van Jezus.

( Wie iets meer wil weten over de verschillende vormen van geloof kan het boekje bestellen van Ds. Tuinier : “Opdat gij gelooft”. In dit boekje zijn 10 preken opgenomen waarin de aandacht wordt gegeven aan de verschillende manier van geloven.)

Wereldwijd is er een beweging op gang gekomen die alle aandacht schenkt aan de geloofsbeleving en niet meer aan de geloofsinhoud. Op het entertainment en de vraag: Wat wil de mens? De mens staat hierin centraal en niet de Here. De mens die zal uitmaken wat wel en wat niet toepasbaar is vanuit Gods Woord. Deze invloed is ondertussen dramatisch geworteld binnen de evangelische beweging. In zeer grote mate wordt het accent gelegd op de geloofsbeleving en op wondertekenen en allerlei buiten Bijbelse profetieën. Kerken en gemeenten stromen vol met mensen die willen consumeren en vermaakt of genezen worden. Mensen die binnen alle andere aanbiedingen vanuit b.v. New Age ook Jezus eens willen “proberen”. Maar ze komen en verdwijnen.

Evangelisatie betekent in deze beweging: “Wat kunnen we de mensen bieden zodat ze onze gemeenten binnenkomen?” Marktgericht denken en handelen nemen hand over hand toe. De fundamentele boodschap van de mens die dood is door de zonde en die alleen gered kan worden door het vrije en soevereine heilshandelen van God in de Verlosser wordt niet of nauwelijks gebracht “want dat past niet bij de moderne consumptie gerichte mens”.

Betekent dit dat alles over is? Betekent dit dat de tijden van grote opwekkingen, en dan in de juiste zin van het woord, voorgoed voorbij zijn? Grote opwekkingen waar mensen, vooral binnen de kerken, tot een diep zondebesef kwamen door het heilshandelen van God en zich bekeerden tot de Here en een weg van levensheiliging bewandelden. Is het werkelijk tot wedergeboorte komen door berouw en inkeer voorbij?

Gelukkig niet! Opnieuw worden er door de Here mannen en vrouwen geroepen om terug te keren tot het ware geloof. Deze groepen zijn meestal klein en door de andere kerkgemeenschappen uitgesloten. Vandaag de dag zien we wereldwijd kleine, door de Here gegeven, opwekkingen ontstaan. Groepen die openlijk stelling durven te nemen tegen de grote misleidingen en dwalingen, maar hierdoor tegelijkertijd zelf van dwalingen worden beschuldigd.

Deze kleine groepen en gemeenten hebben een geweldig erfgoed. In de eerste plaats en boven alles, Gods Woord en daarnaast al de geschriften van de Reformatoren en Puriteinen. En, de Here zij geprezen, nieuwe “Reformatoren en Puriteinen” die we vinden in vele gemeenten en wereldwijd. Broeders en zusters die, geroepen door de Here, in gehoorzaamheid opstaan. Broeders die Gods Woord in alle volheid prediken, schrijven en trachten te gehoorzamen in hun dagelijks leven. We vinden ze overal. Binnen de Evangelische beweging, Baptisten, Reformatorische kerken, Hervormde kerken en anderen. Ze omarmen samen de verlossingsleer die doorheen de geschiedenis door de reformatoren en de puriteinen, vanuit Gods Woord, duidelijk uitgehamerd is geweest. Allemaal functioneren ze nog op hun eigen plaats, met hun eigen theologische accenten en er is nog geen grote samenwerking gevonden tussen al deze groepjes. Verschillen in bepaalde opvattingen, meestal aangaande de leer van de doop, zijn er nog steeds. Maar in basis vinden ze een eenheid waarin God en Zijn onfeilbaar Woord centraal staat. Waarin het gehele Evangelie wordt gepredikt. Vanaf het verkondigen van de totaal verdorven staat van de mens die in zichzelf niet terug tot God kan keren tot de heilsboodschap van de Verlosser, de Here Jezus Christus. Geen vermaak maar verkondiging van het onvervalste Woord van God.

Soli Deo Gloria

(Met dank aan Frans Walraven voor zijn uitgebreide “leesstukken”)